Isang araw sa tambayan ng Kulto, nabulabog ang mga residente ng biglang kumaripas si Kristina papalabas ng kwarto.
“Hoy Kristina!” tawag ni Shiela, sabay hablot ng kamay ng malabuhawing dalaga. “San ka na naman pupunta?”
“Tsong, mamaya na tayo mag-usap! Pupunta ako kay Manong!”
“Huminga ka muna, Tinang!” saway ni Sheena. “Ano na naman gagawin mo kila Manong, eh diba nakabili ka na ng kailangan mo dun?”
“Oo, pero may kailangan akong bilhin ulet,” nagmamadaling sagot ni Kristina,sabay hila sa kamay nya. “Pwede ba paalisin niyo na ko? Alam niyo naman si Manong, ang hirap hagilapin. Kelangan siya ang makausap ko, di pwedeng saleslady.”
Napangiti si Sheena. Mukhang walang balak kalagan ni Shiela ang kaibigan hanggat hindi nasasagot ang mga tanong. “Teng, ano na naman bibilin mo?” tanong ni Sheena sa nagpupumiglas na kaibigan.
Doon nila nakitang biglang nagbago ang tindig ni Kristina. Tila para sila nakakita ng dahon na unti unting nalalanta. Nawala ang kislap sa mata niya, nawala ang ngiti sa labi, at ang tindig na minsa’y nagpahiwatig na kaya niyang sakupin ang kahit anong daigdig ay biglang lumugmok, bumagsak.
“Teng? Anong bibilin mo ngayon, Teng?” muling tanong ng matalik na kaibigang si Sheena.
Mahina ang boses ni Kristina, pero ramdam nila Sheena ang purong determinasyon na bumubuo sa pagkatao ng kaibigan nila.
“Himala,” sagot ni Kristina. “Bibili ako ng himala.”
—————–
Nandito na naman ako sa tindahan ni Manong.
Kaharap ko na naman ang dambuhalang Tindero na nakaupo sa likod ng mas dambuhalang mesa nya. Concentrate to the max ang lolo, parang thesis ang binabasa. Eh listahan ko lang naman yung ng mga bagay na ipambabayad ko sa bibihin ko. May pakamot-kamot pa sa balbas na nalalaman to. Pambihira, suspense daw ba.
Sa labas, samu’t saring tao ang palakad-lakad sa iba’t ibang sections ng tindahan. Hindi ito basta-basta sari-sari store. A la Landmark itong tindahan ni Manong. Iba’t ibang produkto ang pwedeng bilin, na nakaayos at nakasalansan sa iba’t ibang aisle. Ang karamihan sa kanila, kumukuha lang ng mga bagay-bagay, at matapos magpatulong sa mga nakakalat na saleslady, pipila na sa cashier at siya nang uuwi sa kani-kanilang mga bahay.
Ang iba naman, tulad ko, may mga special case. Kailangan sa Proprietor/General Manager makipag-usap, kasi medyo hebigatin ang mga hiling. Rare items ba. Pwede ding magpa-advise sa GM tungkol sa mga bagay-bagay. Tamang oras na ba para bilin to? Pano ang terms of payment? Para sa akin ba talaga to? Kahit ano, pwede mong itanong kay Manong, siguraduhin lang na may sense ito, dahil kung kung naisipan mong lokohin siya, eh nako. Mas maloko siya sa iyo.
Maniwala kayo sa akin. Nasubukan ko na.
“Kristina?”
Hay salamat. Inang awa sa langit. “Ako nga po.”
Napakunot ang noo ni Manong, sabay hawi niya sa buhok nyang mas puti pa sa snow. “Ang sabi dito sa records mo, nakaka-dalawang malalaking transaksyon ka na dito sa tindahan ko. Kumusta naman ang mga goods?”
Wow. Astig ah. May after-sales survey pa dito. Minabuti ko nang hindi sumagot ng pabalang kay Manong, mahirap na. Ngumiti nalang ako, at nagdesisyong pawang katotohanan lang ang sasabihin ko.
“Ayos naman po ang mga ‘goods’, Manong. Inaalagan ko po ang pangarap. Medyo dispalinghado nga lang ako ng konti, pero bangon naman agad. Maayos po ang pangarap.”
“At ang pag-ibig?” Wow, ang talino. Nahalatang may na-omit ako sa report ko. “Pag-ibig, Kristina, na binili mo nung dapat ay magbabayad ka sana ng para sa pangarap mo. Pinapaalala ko lang.”
Wow, may ganun? Di naman tayo masyadong bitter. Pero bawal mambangas. Pawang katotohanan nga eh. Tama na ang kalokohan. Oras na para sabihin ang totoong rason kung bakit ako nandito.
Huminga ako ng malalim. Napalunok ako bago magsalita, dahil hindi ko alam kung paano ko sasabihin na ang dahilan kung bakit ako nandito ngayon ay ang mismong bagay na kinukumusta niya.
“Kristina? Ang pag-ibig?” tanong ulet ni Manong. Nilapag na niya yung papel na may mga pangako ko. Tutok na siya sa akin. Pu-mose ng ala-Ninoy si Manong at sya namang tinitigan ako hanggang sa pakiramdam ko eh matutunaw na ko sa kinauupuan ko. Kung barena lang ang mata niya, malamang kanina pa ko tadtad ng butas dito. Ano ba naman yan kasi’t nagmadali akong pumunta dito. Parang hindi na naman ako nag-isip. Pero anuman yan, ginusto ko parin ang pagpunta ko dito. Nandito na ko, bakit ba hindi ko nalang sabihin kung ano ang pakay ko.
“Kristina?” muling tawag ni Manong. “Ang pag-ibig?”
Pakiramdam ko, pag umabot pa ng tatlong ‘Kristina?’ eh out na ko, kaya sumagot na ko.
“Manong, nasira po.”
“Nasira, Kristina?” Hindi ako pinagtaasan ng boses ni Manong, pero sana binulyawan niya nalang ako, kaysa naman yang ganyan kalambot ang boses niya na para tuloy gusto kong tumakbo sa kanya’t umiyak sa balikat nya.
Sa totoo lang, kaya ako nandito kasi hindi ko na alam ang gagawin ko. Parang may kadena sa mga paa ko, nagpapabigat sa bawat hakbang ko. Hindi ko alam kung sadyang makulimlim lang ang panahon, pero parang hindi ko na napapansin sumisikat ang araw.
Hindi ko din alam kung ako lang ba o talagang dispalinghado ang sistema ng mga halama’t at hindi sila makapag perform ng Photosynthetic Operation, kaya’t hindi ko na makita ang mga kulay ng dahon at bulaklak. Hindi ko din alam kung may The Hulk na sumuntok sa dibdib ko, tumagos, at biglang nadale yung puso ko, kasi parang may bakanteng ispasyo sa kung saan dapat tumitibok ang puso ko.
In short, broken-hearted ako.
There’ll be no sunshine in my life, until you say you’re mine, oh mine. There’ll be no summer, spring or fall. Each day is like winter time.
O tama na.
“Kristina?” O ayan na yung strike three, nak naman ng… “Kristina, anong nangyari?”
“Manong, nasira po,” sabi ko ulet. Ano pa ba ang sasabihin ko, eh para akong nakalunok ng buong mansanas dahil ang hirap magsalita?
“No return, no exchange tayo, Kristina. Ang bawat binibili mo, dapat pinapanindigan at inaalagaan mo. Hindi pwedeng dahil ayaw mo na o nasira, eh ibabalik mo na. Malaki ang responsibilidad ng lahat ng buyers dito, kaya lahat kayo dumadaan sa matindihang interview bago ibigay ang mga merchandise.”
“Alam ko po,” sabi ko. “Hindi ko naman po ibabalik. Yun nga po ang pinunta ko dito. May bibilin po sana ako para maayos po ang lahat.”
“At ano naman ang bibilin mo ngayon, Kristina?”
Tumingin ako ulet sa matandang lalaking minsan nang umupo sa tabi ko, nakinig sa problema ko, at nagbigay ng importanteng paalala bago ako tulungang bumili ng pangarap. Hindi ko makakalimutan si Manong dahil sabihin man nating siya ang pinunong kapitalistang nagpapatakbo ng tindahang ito, alam ko na ang bawat pagbentang ginagawa niya ang may libreng paalala, patnubay, at pagmamahal. Freebies ba.
Madaling kausap si Manong, kahit minsan mabigat ang mga kabayarang hinihingi niya. Pwede kang magtagal ng kahit ilang oras sa tindahan niya, hindi ka nya papaalisin. Noon nga, nakita ko, talagang kinausap pa nya yung buyer ng ilang oras, at paglabas nito, walang biniling goods. Hindi dahil hindi niya pinagbentahan, o hindi dahil walang pambayad, kundi dahil binigyan niya ng pagkakataong pagisipan ng todo muna ang bibilhin, dahil kalakip ng bawat merchandise ay matinding responsibilidad.
Responsibilidad na pangalagaan, palaguin, ibahagi, at higit sa lahat, mahalin ang kung anumang binili.
Responsibilidad na hindi ko nagampanan ng maayos, kaya eto ako ngayon. Nangingilit na ang luha dahil hanggang ngayon, hindi ko pa rin alam kung saan nagsimulang maging mali ang lahat. Hindi ko alam kung paanong ang isang salita, napatungan ng isang salita, at siya namang napatungan ng isa pang salita. Bawat isa, parang lansetang humihiwa sa balat, tagos hanggang puso. Hanggang wala ka nang ibang maramdaman kundi sakit. Wala ka nang ibang maalala kundi kamalian.
Dahil masakit.
Dahil nasaktan ka.
Mananakit ka din.
Mananaksak ka din.
Kasi alam mo sa sarili mo na ikaw, nagmahal ng todo, at natuklasan mong hindi lahat ng pagmamahal nasusuklian ng sapat.
At nasaktan ka dun.
Kaya nanakit ka din.
Hanggang sa dumating ang oras na natauhan ka, tumingin ka sa kamay mo, at nakita mong duguan ang lansetang hawak mo. Puro sugat ka na, at puro sugat na din yung taong mahal mo.
“Kristina, tahimik ka na naman, iha. Ano ang gusto mong bilhin ngayon, anak?”
Tiningnan ko ulit si Manong. Walang panghuhusga sa mga mata nya. Walang galit, walang panghihinayang. Walang kahit na ano, maliban lang sa panguunawa’t pagmamahal. Gusto kong umiyak, pero naiyak ko na ang lahat bago pa ko pumunta dito. Nandito ako hindi para magluksa sa kung ano sa tingin ko’y mawawala na. Pumunta ako dito, dala ang ilan sa mga ari-arian at isang papel na puro pangako, bilang pambayad sa isang bagay na tingin ko makakasagip sa kung anumang nasira ko.
“Manong kailangan ko pong bumili ng pampaayos sa nasira ko.”
“Ano nga ang gusto mo iha?” tanong ni Manong.
“Manong, pabili po ng himala.”
—————–
Matagal hindi umimik si Manong. Matagal din akong nakipagtagisan ng titigan sa kanya. Sinusuri ako ni Manong, alam ko. Kailangan kong ipakita sa kanyang desidido akong bilhin ang himala, sa kahit na anong presyo ang hilingin niya. Kailangan kong bilin ang himala, dahil alam kong buhat nito ay ang mga bagay-bagay na makaka-ayos sa nasira kong pag-ibig.
Nang magsalita ulit si Manong, ang tanging lumabas lang sa bibig nya ay, “Kristina, may kamahalan na naman ang binibili mo.”
“Alam ko po. Handa po akong bayaran, kahit magkano.”
“At ano ang ipambabayad mo?”
Ayan na tayo. Bargaining. Haggling. Kung sino man ang nagsabi na ‘the best things in life are free’, ipakita sa akin para tuhugin ko siya na parang barbeque at ikulong ko sa isang hawla kasama ang baboy damong nauulol sa gutom.
At kung sino man ang Poncio Pilatong nagsabi na libre ang pangarap, ipakita sa akin para putulan ko siya ng kaligayahan at ipakain ito sa kanya habang naka-live broadcast ito sa buong mundo. Sinungaling siya.
Napakamahal ng pangarap. At alam ko sa puso ko na napakamahal din ng bibilin ko ngayon, kaya’t naghanda ako ng limpak-limpak na pambayad.
“Mga pangako po,” sagot ko matapos ang mahabang sandali.
“At ang down payment?” tanong ni Manong.
Sa pagbanggit niya ng ‘down payment’, naalala ko bigla yung unang binili kong pagkamahal-mahal. Ayoko na ulet ipambayad ang ibang tao. Ayoko nang magsakripisyo ulet ng kahit na sino. Kung may magbabayad dito, ako yun. Wala nang damayan.
“Sabi dito sa records mo,” muling nagsalita si Manong habang binasa nya ulet ang manipis na folder, “ang pinang-down mo sa unang merchandise ay-”
“Luha at pangarap ng nanay ko.” Ako na ang nagsabi. Wag na nating patagalin pa. Oo, nung minsa’y pumunta ako dito para bumili ng pagkaasam-asam kong pangarap, wala akong nagawa kundi ang ipambayad ang luha at pangarap ng nanay ko. Meron siyang mga ibang plano para sa akin na kinailangan kong ipagisantabi kapalit ng mga sarili kong plano.
Nabili ko nga ang pangarap ko noon, pero pakiramdam ko pasan ko ang daigdig. Gaano kasakit ang makita mong umiyak ang pinaka-matatag na taong kilala mo sa buong mundo? Gaano kasakit ang maranasan mong irap at isnab lang ang kaya nyang isukli sa bawat bati at halik mo? Gaano kasakit? Para akong sinaksak ng mahabang ispada. At habang nakabaon sa katawan ko, paulit-ulit itong pinipilipit. Habang pinipigaan ng kalamansi.
Mabuti nalang, nagawa pang maayos ang lahat. Bago dumating ang unang shipment ng pangarap, umupo ang nanay ko sa tabi ko, at siya namang niyakap ako ng mahigpit. Akala ko hindi na titigil ang mga luha ko. Parang biglang sumabog ang dibdib ko na punong puno ng hinanakit, at sa bawat pagtugis ng luha sa pisngi ko, naramdaman kong unti unti ding nawawala ang lahat ng sakit na naipon simula ng hindi kami nagkibuan ng nanay ko.
Pinangako kong hindi na mauulit yun, kaya nung pumunta ako dito para hulugan ang pangarap ko, minabuti ko nang sarili kong ariarian ang ipambayad ko. Mahal din ang pinambayad.
Nung nagpunta ako dito noon, dala ko ang ilan sa mga installment ko para sa pangarap na binili ko. Nakatago sa backpack ko ang panahon, dedikasyon, buong puso, determinasyon, kaluluwa, pagmamahal, puyat, pawis, at luha. Pambayad lahat para sa pangarap. Hindi ko sinasadya, napadaan ako sa Aisle 4 kasi sira yung lusutan papuntang cashier. Tumingala ako sa karatula, at napakamot ng mabasa ko ang nakalagay. ‘Aisle 4 – Pagibig’. Ayoko na sanang dumaan dun, dahil nung minsan akong nangahas na bumili dun eh hindi nagtagal. May sarili kasing utak ang mga goods sa Aisle 4. Ang alam ko, lahat ng puso ng tao sa mundo naka-display dun, kaya’t pwede kang pumili at bumili kung anong gusto mo. Yun nga lang, hindi masisigurado na mamahalin ka din ng pusong binili mo, dahil na-manufacture ang mga puso na may kasamang kalayaan.
Kaya ayun. Bumili ako noon, pero hindi nagtagal sa akin. Dahil ayaw sa akin ng binili ko.
Ikaw ba, kung nangyari sa iyo yun, gugustuhin mo bang dumaan sa lintek na aisle na yan?
Ako, ayoko na. Kaya nung dumaan ako dun, hindi ko akalaing may makikita ako sa mga tokador na gugustuhin ko ulet bilin.
Hindi naman ganun ka-bongga yung packaging. Sa totoo lang packaging palang kita mo na ang defects eh. Alam kong madami ding features na hindi nakalagay sa karton, kaya’t kung bibilin ko to, alam kong dapat ay handa akong tanggapin ang lahat ng ipapakita sa akin nito. Kung mangyari man na hindi katanggap-tanggap, alam kong dapat paghirapang ayusin ang mga sira. Para san pa’t meron tayong sarili nating tool box sa bahay?
Pinagisipan ko ng mabuti bago ko binili ang pagibig. Hindi problema ang bayaran. Alam kong hindi mauubos ang mga nakalagay sa backpack ko. Hindi mauubos ang sarili ko. Hindi mauubos ang pagmamahal, ang oras, ang panahon, at kung ano pang dala ko ngayon. Ang mangyayari lang, kailangan ko silang i-budget ng maayos, dahil alam kong hindi dapat magkatunggali ang pangarap at pag-ibig. Pag-ibig ang tutulong na matupad ang pangarap, hindi para hadlangan ito.
Tiningnan ko ulet ang package. Sabi ko, ‘Hindi ko pa kaya. Masakit. Wag muna. At isa pa, pupunta ako sa ibang bansa. Hindi pwedeng may maiwan ako dito.’ Higit sa lahat, parang ayoko naman yatang magbayad ng pagkamahal mahal at mauwi na naman ulet sa wala ang lahat. Ayoko na sanang itaya ulet ang mga inipon ko, kaya nilapag ko ang pag-ibig at lumayo. Papunta na ko sa cashier ulet. Umikot-umikot. Tumingin-tingin sa tindahan. Pumunta sa cashier. Nakapila na sana, pero umalis ulet. Paikot-ikot ako sa tindahan, walang direksyon at wala sa tamang pagiisip. Pero kahit ano pa ang gawin ko, san man ako pumunta, alam ko kung saan ako gustong dalin ng mga paa ko. Dinidikta ng puso ko sa kanila na bumalik ako sa Aisle 4 at bilin ang nakita kong pag-ibig.
Malakas ang hatak nya. Kahit ilang beses akong naglakad papalayo, hindi mawala sa isip ko ang pag-ibig na nakita ko. Hilung-talelong na ang mga tao sa kapapanood sa aking palakad-lakad sa tindahan. Ako rin, nauurat na. Palakas ng palakas ng atak, hanggang sa hindi ko na kayang labanan pa.
Pumunta ako sa Aisle 4, kinuha ko ang goods, at inuwi ito.
Siguro, bukod sa pangarap, ito malamang ang pinaka-magandang bagay na nabili ko sa tindahan ni Manong. Sa bawat araw na lumilipas, iba iba ang lumalabas na features. Minsan maganda, minsan hindi, pero ganun pa man, bawat araw ay isang araw para mahalin ng lubusan ang binili ko.
Maraming pangako ang binitawan, maraming maliliit na away ang nalampasan. Maraming tawa, luha, panahon, dedikasyon, ligaya at hinanakit ang nagugol sa pag-aalaga ng nasasabing pagibig. Naniwala akong magiging maayos ito, at panghabambuhay na ito.
Pero maraming nagbabadyang problema na hindi napapansin at nasosolusyonan. Hindi nakikita ang mga lumot na unti-unting nabubuo. Palaging tinatapalan ng pintura, pero hindi kailanman nabunot ang ugat. Hindi nakikiskis. May scotch brite, pero kasi, masakit ito pag pinangkiskis. Mas madali kasi sa pakiramdam yung tapalan lang to kaysa kiskisin. Kaya ayun. Pilit itong tumutubo. Hindi napapansin, hanggang sa isang araw, nagkaroon ng biyak, at simula noon, unti-unting nasira ang lahat.
Nandito ako, para pigilan pa ang lubusang pagsira nito.
Nandito ako, bitbit ang isang malaking bag na naglalaman ng down payment, at isang papel kung saan nakatala ang mga pang-installment.
Ni minsan, sa tinagal tagal kong nagisip, hindi ako inistorbo ni Manong. Nakaupo lang sya sa likod ng mesa niya, tahimik, pero kita sa kanya na susuportahan ka nya sa anumang bibilin mo.
Nung napansin ni Manong na handa na akong makipagusap ulet, ngumiti siya at muling tinanong, “Ano ang down payment mo, Kristina?”
“Manong,” sabi ko habang nakatitig sa mga mata niya. Buo ang loob, sinabi ko, “ibabayad ko sa iyo pride ko.”
Nagulat si Manong. Parang hindi makapaniwalang kaya kong ibigay sa kanya ang isang bagay na pagkatago-tago ko simula pagkabata ko. “O, Kristina. Mahalaga sa iyo yun, diba? Sabihin man nating hindi lahat, Kristina, ang dami pa rin ng dala mo.”
“Manong, hindi na bale. Eto lang ang pwedeng pambayad.”
“Ano ka nalang, Kristina, kung wala ang pride mo?”
Napatawa ako, pero ang tawang lumabas sa akin, may halong pighati. “Manong, ano naman ako kung wala sa akin ang pinaka-magandang bagay na nangyari sa buhay ko?”
Katahimikan ang tanging sagot sa mabigat kong katanungan. Alam kong konting panahon lang ang nagdaan, pero para sa akin, parang ilang oras kaming nagtitigan ni Manong. Patagisan ng kung ano, hindi ko alam. Pero habang nakikipagtitigan ako sa kanya, unti-unting nababasag na naman ang puso ko. Hindi ba ito tatanggapin ni Manong? Wala na kong ibang maisip na pambayad. Ito nalang ang meron ako. Huwag naman sanang hilingin ni Manong na ipambayad ko ang isa pang importanteng bagay sa buhay ko. Higit sa kahit kanino, alam ni Manong kung gaano kaimportante sa akin ang pangarap ko.
Hindi ko nakayanan ang paghihintay. Kailangan kong malaman. “Manong, tatanggapin niyo po ba?”
Ngiti lang ang sagot sa akin ni Manong. Pinulot niya ulet ang papel na binigay ko sa kanya, at nung makita kong parang naghahanda siya para basahin at suriin isa-isa, pinagpawisan ako bigla ng malamig.
“Listahan ng mga pangako kapalit ng himalang binibili. Number one,” umpisa ni Manong. Napalunok ako. “Hindi na ko kakain ng isaw.”
Tinitigan ako ni Manong ng ilang segundo bago napaubo sa pagpigil ng tawa. Kita mo tong matandang to. Kinakabahan na ko dito tapos gagawin pang katatawanan ang mga pangako ko.
“Manong,” protesta ko, “mahirap yan. Baka kala mo, ang dami kong nadadaanang isawan. Hindi na ko kakain kahit isang tusok, habambuhay. Promise.”
Napailing lang si Manong bago binasa ng malakas ang susunod. “Hindi na ko kakain ng kalamares sa kalsada.”
“O isa pa yan. Promise, ni isang tusok, hindi na po.”
“Hindi na ko kakain ng taba.” Dito siya napahinto ulet at sabay tiningnan ako mula ulo hanggang paa. “Ows. Eh kada may taba ang ulam niyo, patago kang kumakain tapos tinatago mo sa ilalim ng plato mo para hindi makita ng nanay mo.”
“Nanay ko na malupit pa sa doktor, Manong,” dugtong ko ng hindi nagiisip. “Kayang kaya ko yan, Manong! Hindi ka naniniwala? Manong, baka hindi niyo po nalalaman. Kanina, porkchop ang ulam namin. Breaded. Mukang malutong-lutong pa ang taba. Ni isang maliit na piraso, hindi ako pumuslit. Kaya ko to, Manong. Wag mong ku-kwestyunin ang will power ko.”
“Hindi ko kinu-kwestyon ang will power mo, iha,” paliwanag ni Manong. “Yan ang huling bagay na ku-kwestyunin ko sa iyo. Natutuwa lang ako dito sa mga nasa listahan mo. Talagang siryoso ka, anak ah.”
Paano ko ba maipapaliwanag sa tindero kung gaano kaimportante sa akin to? Paano ko ba ipapahiwatig kung gaano ko kailangan isang himala? Hindi ko na alam ang gagawin ko. Wala na kong ibang magawa kundi tumungo.
“Number four. Magsusulat na ko gabi-gabi.”
“Tinutuloy ko po yan, Manong. Gabi-gabi meron akong sinusulat. Pinaghihirapan ko na po na ilabas ang lahat ng nasa utak ko. Hindi ko na po aaksayahin ang binigay mo sa akin na talento.”
“Magaling, magaling,” mungkahi ng matanda. “Five. Babawasan ang pambabangas sa pisikal na kaanyuan ng mga tao.”
Ako naman ang nagpigil ng tawa diyan. Sorry naman. Pero promise, babawasan ko talaga. Kung magsasakripisyo lang naman eh, itotodo ko na. Tinaasan ako ni Manong na parang nananaway, kaya tinaas ko nalang ang kamay ko’t nag ‘cross my heart’ sabay ‘peace’.
“Number six. Magpe-pray na ako gabi-gabi.”
“Promise, Manong.” Napakamot ako. “Ah, eh. Manong. Kailangan po ba talagang basahin ng malakas yan? Medyo-”
“Seven,” sabat ni Manong. O, sabi ko nga kailangan. “Kakain na ko ng gulay. Eight. Hindi na ko kakain ng chicharon.” Natawa ulet sa Manong. Bakit ba natatawa siya pag tungkol sa pagkain ang nakikita niya? Naiinsulto na ko ah. Hindi naman ako masyadong pasaway kainin ah. Hindi masyado. Promise. Madali akong kausap.
“Manong, kumain po ako ng gulay kanina,” singit ko.
Parang walang narinig ang lolo. “Nine. Hindi na papabayaan ang pangarap.”
“Promise, Manong,” sabat ko ulit sabay ngiti na kumukuti-kutitap.
“Susundin ang lahat ng sinulat sa GOALS.” Napatingin si Manong. “At ano ang GOALS mo, Kristina?”
“Magbasa ng tatlong libro kada buwan,” madali kong sagot. “Makasaulo ng isang tula o kasabihan kada linggo. Makasulat ng kahit isang kwento kada buwan. Sinusunod ko lahat yan, Manong.”
“At ang sunod dito sa listahan, Kristina. Nakasulat dito na isasapuso mo ang sinaulo mong tula noong isang linggo. 1 Corinthians 13:4-8.”
“Kabisado ko po yan, Manong. Ang pagsasagawa nalang po ang hamon.”
“Ibahagi mo nga kung ano ang kinabisado mo, anak.”
“Manong naman,” palusot ko. “Alam mo na yun.”
“Kristina.”
“Oo nga, oo nga, eto na o.” Pambihira naman talaga tong matandang to, o. Kung hindi ko lang talaga kailangan to eh. Huminga ako ng malalim at hinugot mula sa utak ko ang isang bagay na dapat pala puso ko ang umintidi.
“Love is patient, and kind. It is never jealous, or envious. Never boastful or proud. Never selfish, or haughty or rude. It does not demand its own way. It does is not irritable or touchy. It does not hold grudges and will hardly even notice when others do it wrong. It does not condone injustice, but rejoices whenever truth wins out. When you love someone, you will be loyal to him no matter what the cost. You will always expect the best of him, always bring out the best in him. All the special gifts and powers from God will someday come to an end. But love goes on forever.”
Katahimikang muli. Panigurado ko, pagkatapos ng transaksyong ito, may sakit na ko sa puso sa sobrang tensyon na binibigay sa akin ng tinderong ito. Ngumiti si Manong ang bumulong sa sarili ng pabiro, “Kailangan talagang English a,” bago binasa ng tahimik ang mga sumunod sa listahan. At sorry naman, Manong, kung English version ang nasaulo ko.
Pambihira naman talaga. Kailangan bangasin ka porket nakikiusap ka?
“Kristina,” mungkahi ni Manong matapos basahin ang mga iba pang nakatala sa papel. “Lahat na itong susunod ay mga pangako na na aalagaan mo ang pagibig na binili mo. ‘Mamahalin siya ng wagas at… ano to, iha? Bonggang bongga? Susuportahan siya sa lahat ng pangarap niya. Babawasan ang pambabangas sa kanya. Babawasan ang pagrereklamo. Susubukang maging patas. Aalagaan ang dapat alaagan.‘”
Habang binabasa ni Manong ang listahan, unti unti ko muli nararamdamang gumagapang sa puso ko ang desperasyon. Lahat yun sinulat ko dahil hindi ko na alam kung ano pa ang kailangan kong gawin para maayos ang nasirang merchandise. Kung kinakailangan kong mangako na maging mas mabuting tao ako, sige susubukan ko. Kung kinakailangan kong magsakripisyo ng ilang bagay, sige, gagawin ko.
Sa utak ko, may bumubulong. Para saan pa ang lahat ng ito? Para saan pa’t lumalaban ka, Kristina? Kung sa wala humantong ang lahat ng ito, saan ka dadamputin? Talunan?
Hindi rin, sabi ko sa boses. Talunan ka ba kung alam mo sa sarili mo na hindi ka sumuko hanggang sa pinakahuling sandali? Tingin ko hindi. Basta alam ko sa sarili ko na ginawa ko ang lahat.
“Kristina, naiintindihan kita,” panimula ni Manong. “Naiintindihan kong handa kang gawin ang lahat. Nararamdaman kong nagpapaka-tatag ka para dito. Pero bakit ngayon, Kristina? Bakit ngayon lang, kung kailan nasira na?”
“Manong, naiintindihan ko din po kung bakit mo tinatanong yan,” sabi ko. “Alam ko kung saan kami pareho nagkulang. Alam ko pareho kaming walang magawa para mapigilan ang unti-unting pagsira. Pero manong, nandyan na eh. Sira na po eh. Tatanungin niyo pa po ba ko sa isang bagay na hindi ko masagot, eh nandyan na nga po lahat ng bagay na pwede kong gawin para maayos na kung anuman ang nasira?”
Hindi ko na napigilan ang pagpatak ng isang luha sa mata ko, pero tuloy parin akong nagsalita. “Manong, ganon naman po diba? Makikita mo lang kung anong nasira, pag sira na? Tsaka mo lang po gagawan ng paraan para mabuo ulit? Aminado ako ganun ang nangyari. Hindi ko na po kayang sagutin kung bakit ko binili ang pagibig. Nabili ko na eh. Hindi ko na din po kayang sagutin kung bakit namin nasira. Nasira na eh. Hindi ko na din po kayang sagutin kung bakit masakit. Nasaktan na eh. Bakit ko pa po tatanungin yung mga bagay na yan? Imbes na magtanong ako ng tungkol sa nakalipas na, nagtanong nalang ako kung anong pwedeng susunod na gawin. Wala na kong magagawa para ibalik ang mga nangyari. Nasabi na ang mga nasabi, naramdaman ang mga naramdaman, at nagawa ang mga nagawa. Tapos na yun para sa akin. Pero Manong, dalawa nalang po ang pwedeng gawin. Pwede ko tong hayaang masira. At ang pangalawa, pwede akong gumawa ng paraan para mabuo ulit to. Nandito ako Manong para sa pangalawa.”
Kung saan ako nakabunot ng lakas para sabihin lahat ng yun, hindi ko alam. Ang alam ko lang, kailangan kong iparating kay Manong kung gaano kaimportante sa akin itong ginagawa kong ito.
“Kristina, naiintindihan kita,” sabi ni Manong. “Pero bakit lahat to ikaw lang ang gagawa? Hindi ba dalawa kayong nakasira? Bakit lahat ng nakalista dito ay mga bagay na ikaw lang ang gagawa.”
“Dahil yan po ang mga bagay na pwede kong gawin,” sagot ko agad. “Dahil Manong, yan ang parte ko. Yan ang mga alam kong kaya kong gawin ko. May mga bagay na dapat kaming dalawa ang gagawa, pero gagawin namin yung pag handa na kami pareho. Sa ngayon, yung akin nalang muna, Manong. Ayokong mamilit. Ako nalang po muna.”
“At ang isa?”
Hindi ko alam Manong. Pumunta ako dito ng hindi pa nakakausap ang isa. Ang dala ko lang ay ang sarili kong alam at paniniwala. Yun lang ang meron ako ngayon. Yun muna ang gagamitin ko ngayon. Kung dumating ang araw na magkakatagpo kami ulet at gamitin ang kung ano ang meron kami pareho, ng magkasama, higit kong ikasasaya. Ikagagaan ng loob namin pareho. Pero sa ngayon, ako muna. Hindi ko pa alam ang isa.
“Ako nalang po muna, Manong,” muli kong sinabi. “Wag po munang pilitin ang hindi pa pwede. Sa ngayon, kung ano nalang muna yung meron. Alam kong lumalaban din siya sa sarili niyang paraan ngayon. Alam kong pagod na din siya. Kung pwede lang na bumili din ako para sa kanya, gagawin ko, pero hindi pwede. Hindi natin pwedeng ipilit kung hindi natin alam ang gusto niya. Kung ano nalang po muna yung meron. Manong alam ko dalawa kaming gusto mo nandito. Dadating po ang panahon, pero hindi ngayon. Ako nalang po muna.”
Tumayo si Manong at tumabi sa akin. Niyakap ako ng mahigpit. Hindi ko na mapigilan ang umiyak. Sabi ko naman na ayoko ng niyayakap pag ganitong nakikipagpatagisan ako ng galing sa luha ko. “Iha,” sabi ni Manong habang hinihimas ang likod ko, “mapapagod ka, anak.”
Isang bulong nalang ang kaya kong ilabas. “Matagal na kong pagod, Manong. Matagal na kami parehong pagod. Nakatayo pa naman ako diba? Nakatayo pa rin siya, alam ko. Ano ba naman yung lumaban pa? Ano ba naman yung subukan ko ‘to?”
“May tinatawag na pahinga, Kristina.”
“Tsaka na. Pag naayos na. Makakapagpahinga na din ako. Makakapagpahinga na din kami.” Dahan-dahan akong kumalas sa pagkakayakap ni Manong. Nilunok ang nakabara sa lalamunan, pinunasan ang luha, at humarap ulit sa kanya. “Manong, hindi ko po alam kung hiram lang talaga siya o hinde. Ang alam ko, binili ko to. Pinili ko ‘to. Ginusto ko ‘to. Pinagisipan ko ng matagal bago ko to bilhin, at pinaghirapan naming maging maganda ‘to, dahil alam naming may basbas mo ‘to. Ano ba naman Manong yung bigyan mo ko ng kahit konting pagasa na maaayos pa ‘to? Konti lang. Para alam ko na may saysay pa tong pinaglalaban ko.”
Sa mga sandaling yun, nakaramdam ulit ako ng matinding pagod. Pagod na ko sa hindi sinasadyang pakikipag-talo. Pagod na ako sa pagiyak. Pagod na ako sa pagmumukmok. Pagod na ako sa pagiisip kung ano ang pwedeng gawin. Pagod na ako sa pagiisip kung hanggang saan ang kaya kong itagal. Pagod na din ako sa paglalakbay ko papunta dito sa tindahan, at higit sa lahat, pagod na ko sa kapapaliwanag.
“Manong.” Hindi ko na kaya, gusto kong sabihin. Tama na, gusto kong isigaw. Pabura naman ng lahat, gusto kong ipakiusap. Tulungan mo ko, gusto kong ipagmakaawa. Pero walang lumabas. Mabigat na ang loob ko. Wala na kong boses. Kumapit nalang ako ng pagkahigpit-higpit sa damit niya, at muling sinabi ang siyang ipinunta ko dito.
“Manong, pabili po ng himala.”
Tinanggal ni Manong ang kamay ko sa damit niya at hinawakan ito ng mahigpit. Pinunasan niya ang natitirang luha sa mukha ko at niyakap ako ulit.
“Anong himala ang gusto mong bilin, anak?”
Nang marining kong magsalita ulit si Manong, naramdaman kong unti-unting lumilisan ang tensyon at desperasyon na bumalot sa puso ko. Para akong nakahinga ng maayos, kahit hindi ko tiyak ang oras at panahon na ipapadala ni Manong ang binili ko. Bumuhos ulit ang mga luha, hindi na ako makakita. Ganun pa man, para akong tinanggalan ng tinik sa lalamunan. Parang may tumulong sa akin na pasanin ang dala-dala ko.
Binulong ko sa tainga ni Manong ang hiling ko.
Walang sagot si Manong. Walang katiyakan na may resulta ang pagpunta ko dito. Hindi ko alam kung kailan dadating at sa kung anong paraan ang binili ko. Ni hindi ko nga sigurado kung dadating ito. Pero siguro, kailangan ko nalang manalig. Konting pananalig na may kasamang aksyon, na iisa-isahin ko hanggang sa lahat ng pangako ay matupad ko.
Niyakap ko ulit si Manong at nagpasalamat bago lumabas sa office niya. Dumeretso ako sa cashier para iwanan ang isang bag na may lamang down payment, at pumunta sa records para iparehistro ang listahan ng installment.
Natapos ko na ang lahat ng transaksyon. Ang pinanghahawakan ko nalang ay ang kislap na nakita ko sa mata ni Manong nung binulong ko sa kanya ang hiling ko. Isang kislap na may kahulugang siya lang ang nakakaalam.
Tapos na ang transaksyon. Pwede na kong bumalik sa tambayan para ituloy ang mga kwentong matagal ko nang sinimulan. Malamang yan, tatadtarin ako ng mga tao kung ano ang nangyari, pero mamatay sila sa katatanong. Wala akong balak magpa-interview ngayon.
Papalabas na ko ng tindahan ng may nakabangga sa akin. Gusto ko sanang bangasin, kaya lang magpapakabait na nga pala ako, kaya imbes na pang-asar ang lumabas sa bibig ko, nakuntento nalang ako sa isang ‘Sorry, te.’
Nakita ko ang hawak ng babae. Mukhang galing yata ang ate sa Aisle 4, parang nakikita ko ang sarili ko sa kanya nung ako ang lumabas sa tindahan na may bagong bili galing sa lugar na yun.
Kumikislap ang mata. Kumukutitap ang ngiti. May halong kaba, takot, at pagalinlangan. Pero hindi maipipinta ang kagalakang halos kayang ilawan ang buong lugar. Napangiti ako. Napakasarap nga naman talagang umibig. Lalo na sa umpisa. At alam ko, na sa bawat araw na lilipas, lalalim at lalalim ang pagibig ng ate.
Nakita niya kong nakatingin sa kanya at napangiti siya sa akin. “First time,” sabi niya, na parang ito ang paliwanag sa lahat ng pwede kong itanong.
“Ah.” Napatawa ako. Mukhang wala kami halos pinagkaiba nito ah. Hindi na kami pareho magtatagal. Excited siyang buksan at alagaan ang binili niya, at ako nama’y excited nang gawin ang mga pangako ko. Pero bago lumayo ang babae, tinawag ko siya ulet, para magbigay ng konting payo.
“Miss!” Lumingon si ate, medyo haggard na sa sobrang excitement, pero nagawa pa niyang pansinin ako. “Miss, importante yan,” sabi ko. “Alagaan mo yan ah. Wag mo hayaang masira.”
Hindi ko alam kung anong nakita ni ate sa akin, pero naging siryoso siya bigla at tila parang mabigat na pangako ang lumabas na sagot siya. “Oo. Aalagaan ko ito.”
Nginitian ko nalang siya, at kumaway ng huling beses bago tumalikod sa tindahan at sinimulan ang mahabang paglalakbay pauwi.
